Po śmierci Mieszka II rozpoczęły się zaciekłe walki o władzę. Doszło do zamieszek społecznych, których przyczyną było coraz większe uzależnienie wolnej ludności rolniczej przez możnych. Gdy więc państwo osłabło, ludność zależna zaczęła się burzyć. Wystąpienia ludu skierowane były przeciwko możnowładcom, ale i biskupom, i kapłanom. Do najkrwawszych wystąpień doszło głównie w Wielkopolsce, a możnowładcy i rycerstwo uciekali na Mazowsze.
Chaos panujący w Polsce wykorzystał książę czeski Brzetysław, który w 1039 r. uderzył na Śląsk, a następnie ruszył na Wielkopolskę, którą do reszty spustoszył. Zajął wówczas i zgrabił Gniezno, Poznań i wiele innych grodów. Czesi uprowadzili dużą liczbę ludności i przyłączyli do swego państwa Śląsk. Polska stała się bezbronna po śmierci Mieszka II, a niszczycielskich najazdów dokonali Pomorzanie i Prusowie.
Młodociany syn Mieszka II, Kazimierz musiał uciekać z kraju wraz z matką. Pozbawione władcy państwo przestało istnieć na kilka lat, a możni chcieli sami rządzić w poszczególnych ziemiach i nie podlegać księciu zwierzchniemu. Największe znaczenie uzyskało Mazowsze, gdzie rządy sprawował możnowładca Masław.
Zamieszki w Polsce na tyle zaniepokoiły władców państw sąsiednich, iż udzielili oni pomocy synowi Mieszka II – Kazimierzowi, zwanemu Odnowicielem (1039 – 1058). Powrócił on do Polski na czele 500 rycerzy i dzięki pomocy cesarza niemieckiego odzyskał władzę nad Wielkopolską i ziemią krakowską. Stolicą swego państwa uczynił Kazimierz Kraków, gdyż Gniezno uległo zniszczeniu w następstwie najazdu Brzetysława czeskiego.
Jednak trzeba było kilku lat, aby Kazimierz opanował stawiające mu opór Mazowsze. Dopiero w 1047 r. wspólne uderzenie na Mazowsze oddziałów polskich i posiłków ruskich położyło kres separatyzmowi Masława. Sojusz, jaki został zawarty z Jarosławem Mądrym, przypieczętowało małżeństwo Kazimierza z Dobroniegą, siostrą księcia kijowskiego. Kilka lat później Kazimierz odzyskał Śląsk, ale musiał uznać decyzję cesarską i płacić ze Śląska trybut. Pełne przywrócenie państwowości łączyło się z odbudową samodzielnej organizacji kościelnej oraz odtworzeniem wewnętrznej struktury państwa. Kazimierz odbudował organizację państwową, odnowił biskupstwa, wznosił nowe kościoły. Dokonał wielu ulepszeń, np. w organizacji siły zbrojnej. Dawał ludziom ziemie (role), którzy w zamian stawali na wezwanie księcia gotowi na wyprawy wojenne. W ten sposób powstała uprzywilejowana warstwa rycerska (szlachta).
Odbudowa władzy Piastów w Polsce dokonała się kosztem uznania zwierzchnictwa cesarza, opłacenia trybutu i uszczuplenia terytorium państwa. Mazowsze, Śląsk, Wielkopolska, Małopolska zostały przyłączone do Polski.
Kazimierz Odnowiciel wrócił do kraju i osiadł w Krakowie – nowej stolicy państwa polskiego.
Zawarł przymierze z Rusią, gdzie nadal panował Jarosław Mądry. Ten dał mu swa siostrę za żonę i przysłał posiłki wojskowe, aby mógł odzyskać swe ziemie.
Zasługa zjednoczenia i odbudowania władzy w kraju przyniosła Kazimierzowi zaszczytne miano Odnowiciela.
Mimo, że Polska nie odzyskała dawnej pozycji, Kazimierz pozostawił państwo na tyle silne, że jego syn, Bolesław Śmiały mógł przywrócić monarchię i koronować się na króla.
