Bolesława II Śmiały – syn Kazimierza Odnowiciela wstępował w ślady swego pradziada, którego imię nosił – Bolesława Chrobrego. Jako najstarszy syn Kazimierza Odnowiciela, objął władze po ojcu i panował w latach 1058 – 1079. Młodszemu, Władysławowi Hermanowi, przypadło w udziale jedynie Mazowsze.
Bolesław dwukrotnie wyprawił się na Kijów, pomagając w odzyskaniu tronu księciu Izasławowi, mężowi swej ciotki Gertrudy. Książę ten jednak pozostawał w konflikcie ze swymi braćmi i w 1079 r. ponownie stracił władzę. Tym razem Bolesław nie udzielił mu pomocy, nakazał mu nawet opuścić Polskę. Jednak poprzez interwencję papieża, Grzegorza VII, Bolesław ponownie udzielił pomocy Izasławowi. Na tron węgierski wprowadził księcia węgierskiego, Władysława, który wychowywał się w Polsce. Czechom odmówił płacenia trybutu ze Śląska.
Bolesław postarał się tez zrzucić zależność od cesarza, którą uznawał jego ojciec, Kazimierz Odnowiciel. Poparł za to cesarską opozycję. Uczynił to w sprzyjających warunkach, kiedy król niemiecki, a później cesarz Henryk IV, tłumił bunt możnych, niezadowolonych z jego twardych rządów. Sojusznika w swych planach znalazł Bolesław Śmiały w papieżu Grzegorzu VII. Ten, bowiem walczył z Henrykiem IV, chcąc uwolnić organizację kościelną, a zwłaszcza biskupów, spod kontroli cesarza i innych władców świeckich. Obaj przeciwnicy, papież i cesarz, byli równie nieustępliwi i zdecydowani walczyć o swoje cele aż do zupełnego pokonania przeciwnika.
Początkowo dotkliwą porażkę poniósł cesarz, ponieważ papież obłożył go klątwą kościelną, a poddani wypowiedzieli mu posłuszeństwo. To właśnie niepowodzenie cesarza wykorzystał Bolesław Śmiały i na Boże Narodzenie 1076 r. został w Gnieźnie ukoronowany na króla Polski.
Bolesław zapisał się w dziejach nie tylko jako zwycięski wódz, ale także jako gospodarz kraju. Za jego czasów zaczęto wybijać w Polsce monetę srebrną w kilku mln egzemplarzy. Świadczy to o rozwoju gospodarki, a zwłaszcza handlu.
Bolesława określano dwoma przydomkami: Bolesław Śmiały lub Bolesław Szczodry.
Wojowniczy, a przy tym dumny i porywczy król Bolesław miał wrogów wśród sąsiadów Polski i przeciwników wewnątrz kraju.
Wojny kładły się brzemieniem na całą ludność, która musiała ponosić związane z nimi koszty. Nie wiemy jednak dokładnie, co było przyczyną buntu przeciw królowi. Na czele jego przeciwników stanął biskup krakowski Stanisław. Był to bunt feudałów przeciwko królowi. Przypuszcza się dzisiaj, że bunt ten finansowany był prawdopodobnie przez cesarza niemieckiego.
Król postawił biskupa Stanisława przed swoim sądem i skazał go na straszliwą, choć stosowaną wówczas karę obcięcia członków. Była to rzecz niesłychana w stosunku do biskupa. Jego okrutna śmierć w 1079 r. zaszkodziła królowi, który musiał uciekać na Węgry, gdzie niecałe dwa lata później zmarł w nieznanych okolicznościach.
Odnowienie królestwa i zatrzymanie jego idei w świadomości poddanych to z pewnością największy dorobek Bolesława Śmiałego.
Po Bolesławie, rządy w państwie objął jego młodszy brat, Władysław Herman, który wyrzekł się królewskiej korony, a królewskie insygnia złożył w skarbcu na Wawelu. Władysław Herman powrócił do polityki procesarskiej i ponownie zaczął płacić trybut ze Śląska. Po zaciekłym konflikcie o władzę z możnowładcą Sieciechem, Herman został zmuszony do przekazania dzielnic synom. Zbigniew otrzymał Wielkopolskę i Kujawy, a Bolesław Krzywousty Śląsk z Małopolską. Po śmierci Hermana rozgorzał konflikt między braćmi, w którym wygrał Bolesław i usunął brata w cień.
