Po śmierci Bolesława Śmiałego rządy w państwie objął jego młodszy brat, Władysław Herman, który wyrzekł się królewskiej korony. Władysław Herman miał dwóch synów: starszego Zbigniewa i młodszego Bolesława.
Władysław Herman po ustaniu zamieszek w 1097 r. wydzielił swym synom odrębne dzielnice. Zbigniew otrzymał Wielkopolskę i Kujawy, a Bolesław Kraków, Sandomierz i Śląsk (który wcześniej wydzielony był Zbyszkowi).
Ich ojciec zatrzymał Mazowsze oraz zwierzchnictwo nad głównymi grodami.
W 1099 r. udało się obu braciom wypędzić Sieciecha.
Gdy w 1102 r. zmarł Władysław Herman, Zbigniew rozszerzył swoje władztwo na Mazowsze. Bolesław rozpoczął za granicą poszukiwanie sojuszników, którzy umocniliby jego pozycję w kraju. Wówczas to związał się z Rusią, a przypieczętowane zostało małżeństwem ze Zbysławą w 1103 r.
Zawarł również układ z Węgrami.
Odmówił Czechom płacenia trybutu ze Śląska i rozprawił się ze swym bratem, Zbigniewem, który uciekł z kraju.
Powrót Bolesława Krzywoustego ( 1102 – 1138) do zasady jedynowładztwa był wstępem do samodzielności politycznej.
Gdy poparł on Węgry (1108 r.) przed napaścią niemiecko – czeską, wówczas władca Niemiec – Henryk V pod pozorem pomocy Zbigniewowi ruszył latem 1109 r. na Polskę. Chęć ponownego narzucenia Polsce zależności lennej była faktycznie główną przyczyną wyprawy rycerstwa z Niemiec i Czech. Armia niemiecka ruszyła w górę Odry i stanęła pod Głogowem (dzielnie się broniącym) – nie został zdobyty. Przed najeźdźcą broniły się również Bytom Odrzański i Wrocław. Niemcy musieli wycofać się, tak, że wynik wojny okazał się dla Polski korzystny.
Tragicznie skończył Zbigniew, któremu Krzywousty pozwolił wrócić do kraju, gdzie wkrótce uwięziony i oślepiony zmarł.
Umocnienie pozycji Polski wobec Cesarstwa pozwoliło Krzywoustemu podjąć wyprawę zbrojną w celu przywrócenia panowania Polski nad Pomorzem. W 1116 r. udało się Krzywoustemu opanować Pomorze Wschodnie z Gdańskiem, a w latach 1121 – 1122 – Zachodnie ze Szczecinem.
Warunki, na jakich książę pomorski Warcisław uznał zwierzchnictwo władcy polskiego, zobowiązywały go do złożenia hołdu i opłacania trybutu. Ważnym warunkiem była też chrystianizacja Pomorza.
Dzieje państwa polskiego wskazywały, że w XI w. stopniowo słabła władza panującego, groziło rozbicie jedności Polski. Umierając, w 1138 r. zostawił pięciu synów. Dlatego też, aby zachować jedność państwa i zapobiec bratobójczym walkom o tron, podobnym do tych, jakie sam prowadził ze, Zbigniewem, Bolesław Krzywousty w porozumieniu z możnymi wprowadził w 1138 r. ustawę sukcesyjną, zwaną statutem. Statut wprowadzał zasadę senioratu, czyli dziedziczenia tronu, mającemu przypadać najstarszemu z synów, a później najstarszemu wiekiem z książąt piastowskich.
Senior, oprócz ziemi dziedzicznej dysponował dzielnicą senioralną, przez co miał przewagę nad braćmi. Ponad to prowadził on politykę zagraniczną. Do niego należało prowadzenie wojen i zawieranie układów, w kraju sprawował zwierzchnictwo nad braćmi, miał prawo do obsadzania załogami głównych grodów w dzielnicach młodszych braci oraz prawo inwestytury duchowieństwa.
Statut ten został obalony zaledwie kilka lat po jego śmierci.
Bolesław krzywousty w ciągu swego długiego panowania wzmocnił Polskę wewnętrznie i podniósł jej znaczenie na arenie międzynarodowej. Prowadził liczne wojny, podczas których dał się poznać jako znakomity wódz odnosząc zwycięstwa w blisko pięćdziesięciu bitwach.
Czasy Bolesława Krzywoustego kończyły okres umownie nazywanym monarchią wczesnofeudalną w Polsce.
